Expert interview: Mathieu Segers over Europese samenwerking in crisistijd

“Wat heeft de EU te bieden?” Die vraag moet de EU nu echt beantwoorden, stelt Mathieu Segers, hoogleraar hedendaagse Europese geschiedenis en Europese integratie. Op uitnodiging van het Europees Parlement heeft hij een online college gegeven over de beloften en grenzen van Europese samenwerking in crisistijd. “Er staat echt iets op het spel.”

Segers videobelt vanuit zijn studeerkamer in Maastricht, geflankeerd door een boekenkast vol Europese geschiedenis. Die geschiedenis helpt de huidige Europese discussies te begrijpen. “Veel landen zeggen nu: na de Eurocrisis in 2010 hebben we veel bezuinigd, maar weinig oog gehad voor de sociale gevolgen daarvan”, vertelt Segers. “Daarom zegt bijvoorbeeld Italië: als dat nu weer gebeurt, staan wij niet in voor de steun van onze bevolking voor Europese samenwerking.”
“Je ziet nu hoe Europese samenwerking écht in elkaar steekt”
Volgens Segers moeten Europeanen nu de vruchten van de samenwerking kunnen plukken. “Anders zullen ze vragen: waarom zijn we nog lid?”. Die vraag rijst in een context waarin China en Rusland hulp leveren aan Europese lidstaten in nood, waaronder Italië. “In Zuid-Italië hebben mensen honger. Voedselpakketten worden uitgedeeld door de maffia, de staat, of vrijwilligers. De volgende in dat rijtje is China, bij wijze van spreken. De Europese Unie lijkt nog in geen velden of wegen te bekennen. De voorzitter van de Europese Commissie heeft Italië zelfs excuses aangeboden omdat de EU te weinig deed om het land te helpen. Dat is pijnlijk”, benadrukt Segers. 

 “Spelen met de geloofwaardigheid van de samenwerking is gevaarlijk” 

Dat samenwerken de EU niet altijd makkelijk afgaat, blijkt ook uit de modder die de afgelopen tijd heen en weer vloog tussen landen in de Eurozone. Zo verweten zuidelijke en noordelijke eurolanden elkaar egoïsme en onverantwoord handelen tijdens onderhandelingen over een steunpakket. Moet een crisis niet juist het moment zijn waarop eensgezindheid het wint van onenigheid? “Het idee dat een crisis ook een kans is, is een cliché”, aldus Segers. “Vaak gebeurt juist het tegenovergestelde. Mensen zijn bang verworvenheden te verliezen en trekken zich terug in oude zekerheden. Dat gebeurt nu ook, bijvoorbeeld op de interne markt, waar weer grenscontroles ingesteld worden.” 

“Je ziet nu hoe de Europese samenwerking écht in elkaar steekt: de EU is geen superstaat, maar een samenwerking van staten. Lidstaten bepalen nog altijd wat er gebeurt. In een crisissituatie kijken ze eerst allemaal naar de eigen bevolking, en dus naar de eigen belangen. Cruciaal voor de Europese integratie is dat het onderlinge vertrouwen daarmee niet te veel geschaad wordt. Dat is een hels karwei”, analyseert Segers. 

Hoewel de coronacrisis Europese samenwerking niet makkelijker maakt, ziet Segers ook lichtpuntjes. “Een onverwachte crisis als deze dwingt je scenario’s te overwegen die je normaal gesproken links laat liggen. Zo begeeft de Europese Commissie zich voor het eerst op sociaaleconomisch terrein met het plan voor een soort deeltijd-WW-regeling. Dat is niet alleen een innovatieve zet, maar misschien ook een adequate. Zo kan de EU beantwoorden aan de vraag die leeft: wat levert de Europese integratie nu eigenlijk op in het dagelijks leven?”

Vijftig tinten grijs
Als de EU écht iets wil betekenen in het dagelijks leven, moet er nu politiek intensiever worden samengewerkt, vinden sommigen. Volgens sommige leiders, waaronder president Macron, is de huidige crisis zelfs het moment van de waarheid voor de EU. Segers: “De coronacrisis is een uitdaging, maar Europese verdragen bieden vaak een uitweg. Die zijn algemeen en laten veel ruimte voor regionaal en tijdelijk maatwerk. Daar wordt veel te weinig naar verwezen. Men grijpt vaak meteen naar een politieke unie. Het idee dat daarmee de zaak kan worden opgelost, is een illusie.”

En dat het moment van de waarheid zou zijn aangebroken? Ook dat betwijfelt Segers: “Er hebben zoveel “existentiële” crises plaatsgevonden in de Europese geschiedenis. Juist omdat de afspraken zo algemeen zijn, is de Europese samenwerking altijd vloeibaar. Noch een Europese superstaat, noch een terugkeer naar een wereld zonder Europese samenwerking is realistisch. Dus kom je in de 50 tinten grijs daar tussenin. Daar liggen duizend-en-een mogelijke combinaties.”

“Je hebt altijd te maken met omstandigheden die je toekomst bepalen zonder dat je ze echt kunt beïnvloeden” 

De kunst is om een combinatie te vinden die werkt voor jou en voor de anderen. Daarbij is zelfreflectie geen overbodige luxe. Na de moeizaam verlopen onderhandelingen raadde Segers Minister Hoekstra aan De Toverberg van Thomas Mann te lezen om de zorgen van de zuidelijke landen beter te begrijpen en een realistischer zelfbeeld te vormen. Ook voor de lezer van dit artikel heeft Segers een tip. Uit een van zijn boekenkasten haalt hij De Brug over de Drina van Joegoslavische schrijver Ivo Andrić.

“Dat gaat over de Balkan, het beslaat eeuwen”, vertelt Segers enthousiast. “De brug is de hoofdpersoon. Het gaat over de lotgevallen van een regio die een speelbal is van geopolitieke krachten: je hebt altijd te maken met omstandigheden die je toekomst in hoge mate bepalen zonder dat je die écht kunt beïnvloeden. Het is een prachtig boek om wat realiteitsbesef bij te brengen, en het laat de schoonheid en tragiek van culturele verschillen zien. Daar valt veel van te leren.”

Het online college ‘Europa in crisistijd’ is gemaakt door Haagsch College en mede mogelijk gemaakt door het Europees Parlement.

Mathieu Segers is hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis en Europese integratie aan de Universiteit van Maastricht. Hij is columnist voor Het Financieele Dagblad en De Groene Amsterdammer en host van de podcast Café Europa.

Dit is het eerste deel van onze serie interviews met experts over Europese actualiteiten. Voorlopig staan de gesprekken grotendeels in het teken van Europese antwoorden op de COVID-19 crisis. Volgende week in de reeks: Peter Schröder-Bäck over de uitdagingen van ethisch coronabeleid in Europa.

Leave a Reply